درد، تنها یک پدیده جسمانی نیست؛ بلکه تجربهای ذهنی، احساسی و روانی است که از تعامل پیچیده بین بدن، ذهن و محیط شکل میگیرد. یکی از اشکال مهم درد که در سالهای اخیر توجه علمی و بالینی گستردهای به خود جلب کرده، «درد سایکوژنیک» یا «روانتنی» است. این نوع درد، علیرغم فقدان علت فیزیکی مشخص، بهصورت کاملاً واقعی احساس میشود و میتواند عملکرد فرد را به شدت مختل کند.
درد سایکوژنیک یا روانتنی چیست؟
درد سایکوژنیک به دردهایی اطلاق میشود که منشأ آنها روانی است؛ یعنی استرس، اضطراب، تروما یا فشارهای عاطفی سرکوبشده، عامل اصلی ایجاد آن هستند. این دردها معمولاً با آزمایشهای فیزیکی قابلتشخیص نیستند، اما کاملاً واقعیاند و تأثیری معادل یا حتی شدیدتر از دردهای جسمی دارند.
تمایز از سایر اختلالات شبهجسمی
در فرآیند تشخیص، افتراق درد روانتنی از مواردی مانند تمارض، خودبیمارانگاری، اختلال ساختگی و سایبرکندریا بسیار اهمیت دارد. در تمارض، فرد هدف خاصی مانند دریافت پول یا فرار از مسئولیت دارد، اما در درد سایکوژنیک، بیمار واقعاً رنج میبرد.
جدول مقایسهای بین درد سایکوژنیک و درد جسمی
| ویژگی | درد سایکوژنیک | درد جسمی |
|---|---|---|
| منبع | روانی (استرس، اضطراب) | فیزیکی (آسیب، التهاب) |
| پاسخ به درمان | پاسخ بهتر به رواندرمانی | پاسخ به درمان فیزیکی |
| نتایج آزمایشات | معمولاً طبیعی | اغلب دارای یافتههای غیرطبیعی |
مکانیسمهای روانشناختی بروز درد
بدن در واکنش به استرس، سیستم «جنگ یا گریز» را فعال میکند که باعث ترشح هورمونهایی مثل کورتیزول میشود. ادامهدار شدن این حالت، منجر به فعال شدن مسیرهای عصبی درد در مغز بدون وجود محرک فیزیکی واقعی میشود.
تأثیر تجربیات تروماتیک
سوءاستفاده جسمی یا روانی در کودکی، یکی از عوامل پررنگ در بروز دردهای روانتنی در بزرگسالی است. تروماهای حلنشده، به شکل درد فیزیکی در بدن باقی میمانند.
نقش عوامل اجتماعی-محیطی
فقر، انزوای اجتماعی، مشکلات خانوادگی یا حمایت اجتماعی ناکافی، همگی در افزایش احتمال ابتلا به دردهای سایکوژنیک نقش دارند.
تظاهرات بالینی درد روانتنی
درد سایکوژنیک میتواند در هر بخشی از بدن بروز کند؛ از سردردهای تنشی گرفته تا دردهای قفسه سینه و حتی مشکلات شبهنورولوژیک مانند کوری هیستریکال یا فلج هیستریکال.
جدول انواع شایع دردهای سایکوژنیک
| نوع درد | محل بروز | ویژگیها |
|---|---|---|
| سردرد تنشی | پیشانی، شقیقه | فشار، سفتی، حساسیت |
| دردهای عضلانی | کمر، گردن، اندامها | ضعف، لرزش، فیبرومیالژیا |
| مشکلات گوارشی | شکم، معده | تهوع، IBS، اسهال عصبی |
| درد قلبی روانتنی | قفسه سینه | تپش قلب، اضطراب |
فرآیند تشخیص و افتراق علمی
درمانگر ابتدا باید علل فیزیکی را با آزمایشها رد کند، سپس بر اساس معیارهای DSM-5 مانند شدت، طول مدت علائم، میزان اضطراب همراه و واکنشهای روانی، تشخیص نهایی را انجام دهد.
درمان جامع چندوجهی درد سایکوژنیک
درمانهای روانشناختی
- درمان شناختی-رفتاری (CBT)
- رواندرمانی پویشی
- هیپنوتراپی
- مایندفولنس (ذهنآگاهی)
دارودرمانی
- داروهای ضدافسردگی (مانند SNRIs)
- داروهای ضداضطراب در موارد محدود
- پرهیز از اپیوئیدها
سبک زندگی و درمانهای مکمل
- تمرینات آرامسازی، مدیتیشن، یوگا
- فیزیوتراپی، کاردرمانی، طب سوزنی
تأثیرات بر کیفیت زندگی
درد سایکوژنیک میتواند باعث اختلال در عملکرد روزانه، کاهش کیفیت خواب، افت بهرهوری شغلی، مشکلات روابط اجتماعی و اختلالات روانی همراه مانند افسردگی و اضطراب شود.
باورهای غلط رایج
- این درد «خیالی» نیست.
- بیمار تمارض نمیکند.
- رواندرمانی مؤثرتر از داروهای مسکن است.
چرا کلینیک فوق تخصصی درد دکتر مسعود ثقفینیا؟
در کلینیک درد دکتر ثقفینیا، تیمی متشکل از متخصصان درد، روانشناسان، فیزیوتراپیستها و روانپزشکان به صورت هماهنگ به بررسی، تشخیص و درمان این نوع دردها میپردازند. استفاده از بهروزترین پروتکلهای درمانی و برخورد حرفهای و همدلانه، این کلینیک را به یکی از معتبرترین مراکز درمان دردهای مزمن در کشور تبدیل کرده است.
📞 برای دریافت نوبت و مشاوره، میتوانید با شماره ۰۹۰۵۱۱۸۶۶۴۳ تماس بگیرید
📍 یا به آدرس تهران، جردن، نرسیده به پل میرداماد، خیابان قبادیان غربی، پلاک ۹ واحد ۱ مراجعه کنید.
سوالات متداول (FAQ) درباره درد سایکوژنیک
در ادامه، به ۲۰ سوال پرتکرار در مورد درد سایکوژنیک پاسخ داده میشود تا درک عمیقتری از این وضعیت ارائه گردد:
- درد سایکوژنیک چیست و آیا واقعی است؟
درد سایکوژنیک (روانتنی)، دردی جسمانی است که منشأ اصلی آن عوامل روانشناختی مانند استرس یا اضطراب شدید است و در معاینات پزشکی علت فیزیکی مشخصی برای آن یافت نمیشود. بله، این درد کاملاً واقعی و ملموس است و بیمار آن را به طور حقیقی تجربه میکند. - چه تفاوتی بین درد سایکوژنیک و درد جسمی وجود دارد؟
تفاوت اصلی در منشأ است: درد سایکوژنیک ریشه در عوامل روانی دارد، در حالی که درد جسمی ناشی از آسیب یا بیماریهای فیزیکی است. با این حال، هر دو نوع درد واقعی هستند و باعث رنج بیمار میشوند. - آیا درد سایکوژنیک همان تمارض یا خودبیمارانگاری است؟
خیر، درد سایکوژنیک با تمارض یا خودبیمارانگاری متفاوت است. در درد سایکوژنیک، فرد واقعاً درد را تجربه میکند و قصد فریب ندارد. خودبیمارانگاری بیشتر شامل ترس مزمن از بیماری است، در حالی که تمارض به معنای جعل عمدی علائم برای کسب منافع خارجی است. - چه عواملی باعث بروز درد سایکوژنیک میشوند؟
عوامل اصلی شامل استرس مزمن، اضطراب شدید، فشارهای عاطفی سرکوبشده، تجربیات تروماتیک (به ویژه در کودکی) و عوامل اجتماعی-محیطی مانند بحرانهای مالی و فقدان حمایت اجتماعی هستند. - استرس چگونه میتواند منجر به دردهای جسمانی شود؟
استرس باعث فعال شدن سیستم “جنگ یا گریز” و ترشح هورمونهایی مانند آدرنالین و کورتیزول میشود. فعالسازی طولانیمدت این سیستم میتواند به تغییرات فیزیولوژیکی مانند افزایش تنش عضلانی، تغییر در آستانه درد و اختلال در عملکرد سیستم عصبی خودمختار منجر شود که خود را به صورت درد جسمانی نشان میدهد. - آیا تجربیات دوران کودکی بر درد سایکوژنیک تاثیر دارند؟
بله، تجربیات تروماتیک و سوءاستفادههای جسمی، روانی یا جنسی در دوران کودکی، ارتباط قوی با بروز دردهای روانتنی در بزرگسالی دارند. این تجربیات میتوانند سیستمهای پردازش درد و تنظیم هیجانی فرد را تغییر دهند. - درد سایکوژنیک در چه قسمتهایی از بدن بروز میکند؟
این درد میتواند در هر قسمتی از بدن بروز کند، اما شایعترین نواحی شامل سر (سردردهای تنشی و میگرن)، کمر، شکم، عضلات، مفاصل و صورت (درد فاسیال آتیپیک) هستند. در کودکان اغلب در شکم و سر دیده میشود. - آیا تب نیز میتواند منشاء روانتنی داشته باشد؟
بله، “تب سایکوژنیک” نوعی تب است که به دلیل استرس یا اضطراب شدید ایجاد میشود و هیچ دلیل جسمی برای افزایش دما وجود ندارد. این پدیده از طریق تأثیر استرس بر سیستم عصبی خودمختار رخ میدهد. - چگونه درد سایکوژنیک تشخیص داده میشود؟
تشخیص با رد دقیق تمامی علل فیزیکی احتمالی از طریق معاینات بالینی و آزمایشهای پزشکی (مانند آزمایش خون، تصویربرداری) آغاز میشود. پس از آن، با ارزیابی جامع روانشناختی و بر اساس معیارهای تشخیصی DSM-5 (مانند اختلال علائم جسمانی با درد غالب) صورت میگیرد. - آیا برای تشخیص درد سایکوژنیک نیاز به آزمایشهای پزشکی است؟
بله، انجام آزمایشهای پزشکی برای رد علل فیزیکی و اطمینان از عدم وجود بیماری ارگانیک ضروری است. تنها پس از طبیعی بودن نتایج این آزمایشها، میتوان به منشأ روانتنی درد مشکوک شد. - معیارهای تشخیصی DSM-5 برای این درد چیست؟
در DSM-5، این درد تحت عنوان “اختلال علائم جسمانی با درد غالب” طبقهبندی میشود. معیارهای آن شامل وجود یک یا چند علامت جسمی آزاردهنده، همراه با افکار، احساسات یا رفتارهای افراطی مرتبط با این علائم (مانند نگرانی بیش از حد یا صرف زمان زیاد برای آنها)، و پایداری علائم برای حداقل ۶ ماه است. - آیا درد سایکوژنیک قابل درمان است؟
بله، دردهای سایکوژنیک قابل درمان هستند. درمان معمولاً شامل ترکیبی از رواندرمانی، دارودرمانی (در صورت لزوم)، مدیریت استرس و تغییرات سبک زندگی است. بسیاری از افراد با درمان مناسب بهبود قابل توجهی پیدا میکنند. - بهترین روشهای درمانی روانشناختی برای درد سایکوژنیک کدامند؟
درمان شناختی-رفتاری (CBT)، رواندرمانی پویشی، مشاوره، تکنیکهای آرامسازی (مانند مدیتیشن و یوگا)، هیپنوتیزم، درمان مبتنی بر آگاهی ذهن، و خانوادهدرمانی/گروهدرمانی از جمله روشهای مؤثر روانشناختی هستند. - آیا داروها میتوانند به درمان درد سایکوژنیک کمک کنند؟
بله، داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب میتوانند در کاهش علائم و بهبود کیفیت خواب مؤثر باشند. این داروها نه تنها بر خلق و خو تأثیر میگذارند، بلکه میتوانند مسیرهای عصبی درد را نیز تعدیل کنند. با این حال، داروهای مسکن اپیوئیدی برای این نوع درد توصیه نمیشوند. - نقش مدیریت استرس در کنترل این درد چیست؟
مدیریت استرس نقش حیاتی در کنترل و پیشگیری از عود درد سایکوژنیک دارد. یادگیری و بهکارگیری تکنیکهای آرامسازی، ایجاد تعادل بین کار و زندگی، خواب کافی، رژیم غذایی سالم و ورزش منظم، همگی به کاهش استرس و بهبود علائم کمک میکنند. - فیزیوتراپی چه کمکی به بیماران درد سایکوژنیک میکند؟
فیزیوتراپی به بهبود قدرت بدنی، انعطافپذیری و عملکرد جسمانی کمک میکند. این روش به بیماران یاری میرساند تا با عوارض فیزیکی ناشی از درد (مانند ضعف عضلانی) کنار بیایند و چرخه درد-اجتناب-ضعف را بشکنند. - درد سایکوژنیک چه تاثیری بر کیفیت زندگی فرد دارد؟
این درد میتواند به شدت کیفیت زندگی فرد را کاهش دهد و منجر به عوارض جسمی (بیماریهای مزمن، خستگی)، روانی (افسردگی، اضطراب، انزوا)، اجتماعی (مشکل در روابط) و شغلی (کاهش عملکرد، بیکاری) شود. - پیشآگهی درد سایکوژنیک چگونه است؟
سیر این اختلال معمولاً مزمن است، با دورههایی از تشدید و تخفیف. با این حال، با تشخیص زودهنگام و پایبندی به یک برنامه درمانی جامع و چندرشتهای، بسیاری از بیماران میتوانند بهبود قابل توجهی را تجربه کرده و حتی به بهبودی کامل برسند. - آیا درد سایکوژنیک میتواند منجر به مشکلات جدیتر شود؟
در صورت عدم درمان، درد سایکوژنیک میتواند منجر به مشکلات جدیتری مانند ناتوانی عملکردی، بیکاری، اختلالات روانی شدیدتر (افسردگی و اضطراب مزمن)، سوءمصرف مواد و حتی افزایش خطر افکار و اقدامات خودکشی شود. - چگونه میتوان از بازگشت علائم درد سایکوژنیک پیشگیری کرد؟
پیشگیری از بازگشت علائم با مدیریت مداوم استرس، پایبندی به تکنیکهای آرامسازی، حفظ سبک زندگی سالم (ورزش، تغذیه، خواب)، پیگیری سلامت روان و ادامه رواندرمانی در صورت نیاز امکانپذیر است.
اطلاعات تماس و دریافت نوبت از بهترین کلینیک درد تهران
برای دریافت نوبت و مشاوره، میتوانید با شماره ۰۹۰۵۱۱۸۶۶۴۳ تماس بگیرید یا به آدرس زیر مراجعه نمایید:
تهران، جردن، نرسیده به پل میرداماد، خیابان قبادیان غربی، پلاک ۹، واحد ۱، کلینیک فوق تخصصی درد دکتر مسعود ثقفینیا