درمان زانودرد و آرتروز بدون جراحی در بسیاری از بیماران امکانپذیر است و میتواند با هدف کاهش درد، بهبود حرکت و حفظ عملکرد مفصل انجام شود. ورزش، فیزیوتراپی، اصلاح فعالیتهای روزانه، کنترل وزن، دارو و در برخی بیماران تزریقهای داخل مفصل از مهمترین روشهای غیرجراحی هستند. انتخاب روش مناسب به علت درد، شدت آرتروز، وضعیت مفصل و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد و بهتر است با ارزیابی متخصص انجام شود.
آیا آرتروز زانو بدون جراحی درمان میشود؟
آرتروز زانو نوعی بیماری مفصلی است که با تغییر و فرسایش تدریجی ساختارهای مفصل، بهویژه غضروف، همراه میشود. بنابراین وقتی از درمان آرتروز زانو بدون جراحی صحبت میکنیم، منظور الزاما بازسازی کامل غضروف از بینرفته نیست. هدف درمان غیرجراحی بیشتر کاهش درد، کنترل التهاب و خشکی، بهبود دامنه حرکتی، تقویت عضلات اطراف زانو و کمک به حفظ عملکرد مفصل است. در بسیاری از بیماران، بهخصوص در مراحل اولیه و متوسط، میتوان بدون جراحی علائم را تا حد قابلتوجهی کنترل کرد.
تفاوت مهمی میان کنترل علائم و بازسازی غضروف وجود دارد. ممکن است تغییرات آرتروزی همچنان در تصویربرداری دیده شوند، اما بیمار با درمان مناسب درد بسیار کمتری داشته باشد و حرکت زانو برای او آسانتر شود. همچنین هر زانودردی ناشی از آرتروز نیست؛ آسیب منیسک، التهاب تاندون، مشکلات رباطی، بورسیت و بعضی بیماریهای التهابی مفصل نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند. به همین دلیل، تشخیص دقیق علت درد توسط بهترین دکتر درد قبل از انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.

بهترین روشهای درمان زانودرد و آرتروز بدون جراحی
درمان غیرجراحی آرتروز زانو اغلب بر اساس شرایط بیمار و بهصورت مرحلهای انجام میشود. در بسیاری از افراد، اصلاح فعالیتهای روزانه و تمرین درمانی پایه اصلی درمان هستند و در صورت باقی ماندن درد، روشهای دیگری مانند دارو یا تزریق میتوانند با نظر پزشک به برنامه درمان اضافه شوند. هدف این نیست که برای همه بیماران یک روش ثابت تجویز شود؛ بلکه باید موثرترین و ایمنترین ترکیب درمانی برای هر فرد مشخص شود.
برای مثال، فردی که آرتروز خفیف دارد اما به دلیل ضعف عضلات ران هنگام راه رفتن دچار درد میشود، ممکن است با یک برنامه منظم تقویت عضلات پاسخ مناسبی بگیرد. در مقابل، بیماری که با وجود چند هفته درمان مناسب همچنان درد قابلتوجه دارد، ممکن است به بررسی گزینههای دیگری نیاز داشته باشد. بنابراین شدت علائم، معاینه و پاسخ به درمانهای قبلی در انتخاب روش اهمیت دارند.
ورزش و تمرینات تقویت عضلات
ورزش یکی از مهمترین پایههای درمان زانو درد بدون جراحی است. تقویت عضلات چهارسر ران، عضلات اطراف لگن و سایر عضلات موثر بر حرکت اندام تحتانی میتواند کنترل زانو را بهتر کند و فشار نامناسب روی مفصل را کاهش دهد. تمرینهای افزایش دامنه حرکتی نیز میتوانند به کاهش خشکی مفصل کمک کنند. ورزشهای کمفشار مانند پیادهروی متناسب با توان فرد، دوچرخه ثابت و تمرین در آب نیز برای بعضی بیماران گزینههای مناسبی هستند.
با این حال، نوع و شدت ورزش باید با شرایط زانو هماهنگ باشد. برای مثال، فردی که دامنه حرکتی محدودی دارد یا هنگام فعالیت دچار درد شدید میشود، نباید بدون ارزیابی، تمرینهای سنگین انجام دهد. برنامه ورزشی بهتر است بهصورت تدریجی تنظیم شود و در صورت افزایش واضح درد یا تورم، نیاز به بازبینی داشته باشد. هدف ورزش در آرتروز، بیتحرک کردن مفصل نیست؛ بلکه ایجاد حرکت کنترلشده و تقویت عضلات حمایتکننده زانو است.
فیزیوتراپی برای درمان آرتروز زانو
فیزیوتراپی برای آرتروز زانو تنها به استفاده از دستگاه یا ماساژ محدود نمیشود. بخش مهم فیزیوتراپی، ارزیابی قدرت عضلات، دامنه حرکتی، تعادل و الگوی حرکت بیمار و سپس طراحی برنامه تمرینی متناسب با شرایط اوست. آموزش نحوه صحیح راه رفتن، نشستن، بلند شدن و انجام فعالیتهای روزمره نیز میتواند به مدیریت بهتر فشار واردشده به زانو کمک کند.
برای نمونه، بیماری که به دلیل ضعف عضلات ران هنگام بالا رفتن از پله درد دارد، ممکن است با تمرینهای تقویتی و اصلاح نحوه حرکت عملکرد بهتری پیدا کند. فیزیوتراپی همچنین میتواند به بیمار کمک کند میزان فعالیت خود را بهگونهای تنظیم کند که نه دچار بیتحرکی طولانی شود و نه با فعالیت بیش از ظرفیت مفصل، درد را تشدید کند. بنابراین فیزیوتراپی موثر باید بر اساس شرایط فرد تنظیم شود.
کلینیک فوق تخصصی درد – دکتر مسعود ثقفی نیا
دکتر مسعود ثقفی نیا فلوشیپ تخصصی کنترل درد، با استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته، بهترین روشهای درمانی را برای دردهای مزمن ارائه میدهد. برای دریافت نوبت و مشاوره تخصصی، همین امروز تماس بگیرید.
آدرس: تهران، خیابان جردن، نرسیده به پل میرداماد، خیابان قبادیان غربی، پلاک۹ واحد۱
ساعت کاری : دوشنبه ها— ساعت۱۳_۱۹
ساعت کاری : دوشنبه ها ساعت ۱۰_۱۲
کاهش وزن و اصلاح سبک زندگی
در افرادی که اضافهوزن دارند، کاهش وزن میتواند به کاهش درد آرتروز زانو و بهبود عملکرد مفصل کمک کند. زانو هنگام راه رفتن و فعالیت، بار قابلتوجهی را تحمل میکند و افزایش وزن میتواند فشار مکانیکی بیشتری به مفصل وارد کند. کاهش وزن در کنار ورزش و اصلاح فعالیتهای روزانه میتواند بخشی از برنامه درمانی آرتروز باشد و به کنترل بهتر علائم کمک کند.
اصلاح سبک زندگی فقط به کاهش وزن محدود نیست. پرهیز از بیتحرکی طولانی، تقسیم فعالیتهای روزانه، انتخاب ورزشهای کمفشار و جلوگیری از فعالیتهایی که بهطور مکرر درد زانو را تشدید میکنند نیز اهمیت دارند. برای مثال، فردی که بیشتر ساعات روز مینشیند و سپس فعالیت سنگین انجام میدهد، ممکن است با توزیع مناسبتر فعالیت در طول روز فشار کمتری به زانو وارد کند. تغییرات سبک زندگی زمانی موثرتر هستند که قابل ادامه و متناسب با شرایط فرد باشند.
داروهای ضدالتهاب و مسکن
داروها میتوانند در برخی بیماران برای کاهش درد آرتروز زانو مورد استفاده قرار گیرند. داروهای ضدالتهاب موضعی، داروهای ضدالتهاب خوراکی و برخی مسکنها از گزینههایی هستند که پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار در نظر بگیرد. انتخاب دارو باید با توجه به شدت درد، مدت علائم، بیماریهای زمینهای و سایر داروهای مصرفی انجام شود.
مصرف خودسرانه داروهای ضدالتهاب میتواند برای بعضی افراد با عوارضی همراه باشد. سابقه مشکلات معده و گوارش، بیماریهای کلیوی، بیماریهای قلبی و عروقی، فشار خون بالا، مصرف داروهای رقیقکننده خون و برخی شرایط دیگر میتوانند بر انتخاب دارو اثر بگذارند. به همین دلیل، مصرف طولانیمدت داروهای مسکن یا ضدالتهاب بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.

تزریقهای داخل زانو برای درمان آرتروز
وقتی روشهایی مانند ورزش، فیزیوتراپی و اصلاح فعالیتها بهتنهایی نتوانند درد را به اندازه کافی کنترل کنند، در بعضی بیماران تزریق داخل مفصل میتواند بهعنوان یکی از گزینههای درمانی بررسی شود. کورتون، اسید هیالورونیک و PRP از روشهایی هستند که در شرایط مختلف مورد استفاده قرار میگیرند، اما میزان اثربخشی آنها یکسان نیست و همه بیماران به یک نوع تزریق پاسخ مشابهی نمیدهند.
تزریق داخل زانو نیز باید بر اساس تشخیص صحیح انجام شود. اگر علت اصلی درد آسیب منیسک، التهاب تاندون یا مشکل دیگری باشد، انتخاب تزریق صرفا بر اساس وجود درد زانو ممکن است نتیجه مناسبی ایجاد نکند. دکتر مسعود ثقفی نیا با بررسی علائم، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری مشخص میکند که آیا تزریق برای بیمار مناسب است و کدام روش میتواند منطقیتر باشد.
تزریق کورتون به زانو
تزریق کورتون داخل مفصل میتواند در برخی بیماران مبتلا به آرتروز زانو برای کاهش التهاب و درد مورد استفاده قرار گیرد. یکی از ویژگیهای این روش، امکان ایجاد تسکین نسبتا سریع در بعضی افراد است؛ با این حال، اثر آن اغلب دائمی نیست و نمیتوان انتظار داشت که تزریق کورتون باعث بازسازی غضروف یا از بین رفتن آرتروز شود.
تعداد دفعات تزریق و فاصله میان آنها باید با توجه به شرایط بیمار تعیین شود. استفاده مکرر یا بدون ارزیابی پزشکی مناسب نیست. همچنین اگر درد بیمار پس از تزریق کاهش پیدا کند، این موضوع به معنای برطرف شدن علت اصلی بیماری نیست و ادامه برنامه تقویت عضلات و اصلاح فعالیت میتواند همچنان اهمیت داشته باشد.
تزریق ژل یا اسید هیالورونیک به زانو
اسید هیالورونیک که در اصطلاح عمومی با عنوان تزریق ژل به زانو شناخته میشود، داخل مفصل تزریق میشود و هدف آن کاهش علائم در برخی بیماران است. این روش برای همه افراد نتیجه یکسانی ندارد و شواهد علمی درباره میزان اثربخشی آن نیز کاملا یکسان نیست. بنابراین نمیتوان آن را بهعنوان بهترین روش درمان آرتروز برای تمام بیماران معرفی کرد.
همچنین تزریق ژل نباید با بازسازی غضروف یا درمان قطعی آرتروز یکسان دانسته شود. اگر پزشک این روش را پیشنهاد کند، عواملی مانند شدت آرتروز، علائم بیمار، درمانهای قبلی و گزینههای جایگزین باید در تصمیمگیری در نظر گرفته شوند. در بعضی افراد ممکن است فایده قابلتوجهی ایجاد شود و در برخی دیگر پاسخ محدود باشد. پیشنهاد میکنیم برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله SVF درمانی برای آرتروز و درد مزمن مراجعه کنید.
برای دریافت مشاوره تخصصی و بررسی شرایط شما، فرم زیر را تکمیل کنید. اطلاعات واردشده توسط شما بررسی میشود و پس از ارزیابی اولیه، جهت راهنمایی و تعیین مسیر مناسب درمان با شما تماس گرفته خواهد شد.
تزریق PRP برای آرتروز زانو
PRP یا پلاسمای غنی از پلاکت، فرآوردهای است که از خون خود فرد تهیه میشود. در این روش، نمونه خون پس از آمادهسازی برای تهیه پلاسمای موردنظر، در شرایط مناسب به زانو تزریق میشود. هدف از PRP برای آرتروز زانو معمولاً کمک به کاهش درد و بهبود عملکرد مفصل در بیماران منتخب است، نه ایجاد تضمینی برای بازسازی کامل غضروف.
نتایج PRP در مطالعات مختلف یکسان نبوده و پاسخ بیماران نیز میتواند متفاوت باشد. نوع فرآورده، روش آمادهسازی، شدت آرتروز و ویژگیهای فردی بیمار از عواملی هستند که میتوانند در نتیجه درمان نقش داشته باشند. بنابراین PRP نباید بهعنوان درمان قطعی یا جایگزین همیشگی سایر روشهای استاندارد معرفی شود و انتخاب بیمار برای این روش اهمیت زیادی دارد.
سلولهای بنیادی و روشهای بازسازیکننده برای زانو
روشهای سلولی و بازسازیکننده در سالهای اخیر برای بیماریهای مفصلی مورد توجه قرار گرفتهاند. با وجود نتایج امیدوارکننده برخی تحقیقات، شواهد مربوط به کاربرد این روشها در آرتروز زانو هنوز در حال تکامل است و نمیتوان برای تمام بیماران یک نتیجه مشخص پیشبینی کرد. تفاوت در نوع سلول، نحوه آمادهسازی، روش تزریق و ویژگیهای بیمار باعث میشود نتایج روشهای مختلف با یکدیگر قابل مقایسه مستقیم نباشند.
به همین دلیل، نباید از عبارتهایی مانند ساخت غضروف جدید، ترمیم قطعی غضروف یا درمان صددرصد آرتروز بهعنوان نتیجه تضمینشده استفاده کرد. اگر بیمار به دنبال سلول بنیادی برای آرتروز زانو است، بهتر است ابتدا شدت بیماری، هدف واقعی درمان و میزان شواهد مربوط به روش موردنظر توسط متخصص بررسی شود. انتخاب بیمار مناسب نقش مهمی در تصمیمگیری درباره روشهای بازسازیکننده دارد. برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله سلول بنیادی مراجعه کنید.

درمان خانگی زانودرد و آرتروز چیست؟
درمان خانگی آرتروز زانو میتواند در کنار برنامه پزشکی به کنترل علائم کمک کند. تنظیم فعالیتهای روزانه، کاهش موقت فعالیتهای پرفشار در دوره تشدید درد، استفاده مناسب از کمپرس سرد یا گرم و ادامه حرکتهای سبک متناسب با توان فرد از اقداماتی هستند که ممکن است مفید باشند. استراحت مطلق برای مدت طولانی اغلب انتخاب مناسبی نیست، زیرا کاهش فعالیت میتواند باعث ضعف عضلات اطراف زانو شود.
برای مثال، اگر فردی پس از فعالیت بیشتر از حد معمول دچار افزایش درد زانو شده باشد، ممکن است کاهش موقت فعالیتهای سنگین و استفاده از روشهای ساده کنترل درد به بهبود شرایط کمک کند. اما اگر درد مداوم باشد، زانو بهطور قابلتوجهی متورم شود یا علائم جدیدی ایجاد شود، ادامه خوددرمانی مناسب نیست و باید علت مشکل بررسی شود.
آیا ورزش برای آرتروز زانو ضرر دارد؟
خیر؛ ورزش مناسب در بیشتر بیماران مبتلا به آرتروز زانو نهتنها ممنوع نیست، بلکه یکی از پایههای اصلی درمان محسوب میشود. تمرین منظم میتواند عضلات اطراف زانو را تقویت کند، حرکت مفصل را بهتر کند و توانایی فرد برای انجام فعالیتهای روزانه را افزایش دهد. انتخاب ورزش کمفشار نیز میتواند امکان فعالیت بدنی منظم را برای بسیاری از بیماران فراهم کند.
البته هر تمرینی برای هر فرد مناسب نیست. تمرین سنگین یا انجام حرکت نادرست میتواند درد را افزایش دهد، بهخصوص اگر فرد دچار محدودیت شدید حرکتی یا آرتروز پیشرفته باشد. بنابراین شدت تمرین باید بهتدریج افزایش پیدا کند و اگر درد یا تورم پس از فعالیت به شکل غیرطبیعی افزایش یافت، برنامه تمرینی نیاز به ارزیابی مجدد دارد.

آیا آرتروز شدید زانو بدون جراحی درمان میشود؟
حتی در آرتروز شدید زانو نیز ممکن است پزشک در ابتدا درمانهای غیرجراحی را برای کنترل علائم بررسی کند. فیزیوتراپی، تمرینهای مناسب، کنترل وزن، اصلاح فعالیتهای روزانه و در صورت مناسب بودن دارو یا تزریق میتوانند بخشی از این برنامه باشند. با این حال، نمیتوان تضمین کرد که آرتروز شدید در همه بیماران بدون جراحی قابل کنترل باشد.
اگر درد شدید و مداوم باشد، راه رفتن بهطور جدی محدود شود، زانو تغییر شکل قابلتوجه پیدا کند یا درمانهای غیرجراحی پاسخ کافی ایجاد نکنند، ممکن است بررسی گزینههای جراحی ضرورت پیدا کند. تصمیم برای جراحی تنها بر اساس نتیجه عکس یا MRI گرفته نمیشود و میزان درد، عملکرد مفصل، معاینه و پاسخ بیمار به درمانهای قبلی نیز باید در نظر گرفته شود.
چه زمانی درمان غیرجراحی آرتروز زانو کافی نیست؟
اگر با وجود اجرای صحیح درمانهای غیرجراحی، درد همچنان شدید و مداوم باشد یا بیمار نتواند فعالیتهای معمول مانند راه رفتن، بالا رفتن از پله یا نشستن و برخاستن را بهخوبی انجام دهد، لازم است وضعیت زانو دوباره توسط متخصص بررسی شود. محدودیت شدید دامنه حرکتی، تغییر شکل قابلتوجه مفصل و درد مداوم شبانه نیز از مواردی هستند که ارزیابی تخصصی بیشتری را ضروری میکنند.
همچنین شدت آرتروز در تصویربرداری بهتنهایی تعیینکننده نیاز به جراحی نیست. ممکن است یک بیمار با تغییرات قابلتوجه در عکس، علائم نسبتا قابلکنترلی داشته باشد و فرد دیگری با تغییرات محدودتر، درد بیشتری تجربه کند. بنابراین تصمیمگیری باید بر اساس مجموعهای از علائم، معاینه، تصویربرداری و میزان پاسخ به درمان انجام شود.
برای دریافت نوبت و مشاوره از دکتر مسعود ثقفی نیا، با شمارههای زیر تماس بگیرید.
📞 تماس با مطب جردن 📞 تماس با مطب اختیاریه 📅 دریافت نوبتچگونه بهترین روش درمان آرتروز زانو را انتخاب کنیم؟
برای انتخاب بهترین روش، ابتدا باید مشخص شود که علت اصلی درد چیست و آرتروز تا چه اندازه مفصل را درگیر کرده است. در بسیاری از بیماران، درمان با روشهایی مانند ورزش، فیزیوتراپی، اصلاح فعالیت و کنترل وزن آغاز میشود و در صورت باقی ماندن علائم، دارو یا روشهای تزریقی با توجه به شرایط فرد مورد بررسی قرار میگیرند.
برای مثال، بیماری با آرتروز خفیف و ضعف عضلات ران ممکن است با یک برنامه منظم تمرینی پیشرفت قابلتوجهی داشته باشد، در حالی که بیمار دیگری با درد مداوم و محدودیت عملکرد ممکن است به درمانهای بیشتری نیاز داشته باشد. بنابراین انتخاب درمان باید فردمحور باشد و صرفا بر اساس تبلیغات، تجربه یک بیمار دیگر یا یک روش خاص انجام نشود.
آیا درمان آرتروز زانو بدون جراحی برای همه مناسب است؟
درمان غیرجراحی برای بسیاری از بیماران قابل استفاده است، اما یک روش مشخص برای همه افراد مناسب نیست. سن، شدت آرتروز، محل درگیری، وضعیت غضروف و منیسک، شدت درد، وزن، سطح فعالیت، بیماریهای زمینهای و درمانهای قبلی میتوانند در انتخاب روش درمان تاثیر داشته باشند. حتی دو بیمار با تصاویر مشابه ممکن است به دلیل تفاوت در علائم و شرایط جسمی، برنامه درمانی متفاوتی داشته باشند.
متخصص ابتدا علت درد و میزان آسیب مفصل را بررسی میکند و سپس بر اساس یافتههای معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری، برنامه درمانی را تنظیم میکند. این رویکرد کمک میکند درمان فقط بر کاهش موقت درد متمرکز نباشد و حفظ حرکت و عملکرد زانو نیز در نظر گرفته شود.
سوالات متداول
آیا آرتروز زانو در سن پایین هم ایجاد میشود؟
بله. آرتروز زانو فقط به سنین بالا محدود نیست و عواملی مانند آسیب قبلی زانو، جراحیهای گذشته، مشکلات ساختاری مفصل، اضافهوزن و برخی بیماریها میتوانند احتمال ایجاد تغییرات آرتروزی را افزایش دهند. در افراد جوان دارای زانودرد مداوم، بهتر است علت درد بهطور دقیق مشخص شود و صرفاً بر اساس سن یا یک تصویر، تشخیص آرتروز داده نشود.
آیا بالا رفتن از پله باعث تشدید آرتروز زانو میشود؟
بالا و پایین رفتن از پله میتواند در برخی افراد باعث افزایش درد شود، اما به این معنا نیست که تمام بیماران مبتلا به آرتروز باید از پله اجتناب کنند. قدرت عضلات، شدت آرتروز و نحوه انجام حرکت اهمیت دارند. اگر پله رفتن باعث درد قابلتوجه میشود، بهتر است وضعیت عضلات و الگوی حرکتی توسط متخصص بررسی شود.
آیا آرتروز زانو باعث تورم مفصل میشود؟
آرتروز میتواند در بعضی بیماران با تورم و تجمع مایع داخل مفصل همراه شود، بهخصوص در دورههایی که علائم تشدید میشوند. با این حال، تورم ناگهانی یا شدید، قرمزی و گرمی قابلتوجه زانو میتواند نشانه مشکلات دیگری نیز باشد و نباید همیشه به آرتروز نسبت داده شود. در چنین شرایطی بررسی پزشکی لازم است.
آیا زانوبند میتواند آرتروز زانو را درمان کند؟
زانوبند در برخی بیماران میتواند برای حمایت از مفصل یا کاهش درد هنگام فعالیت مورد استفاده قرار گیرد، اما معمولاً باعث درمان قطعی آرتروز نمیشود. نوع زانوبند باید متناسب با وضعیت مفصل و محل درگیری انتخاب شود. استفاده نادرست از زانوبند نیز ممکن است حرکت طبیعی زانو را محدود کند؛ بنابراین انتخاب آن بهتر است با نظر متخصص انجام شود.
آیا برای تشخیص آرتروز زانو همیشه MRI لازم است؟
خیر. تشخیص آرتروز در بسیاری از موارد با بررسی علائم، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری ساده انجام میشود و MRI همیشه ضروری نیست. MRI بیشتر زمانی کاربرد دارد که پزشک به مشکلاتی مانند آسیب منیسک، رباط یا سایر ساختارهای زانو شک داشته باشد یا اطلاعات بیشتری برای تصمیمگیری درمانی لازم باشد.
جمعبندی
درمان زانودرد و آرتروز بدون جراحی در بسیاری از بیماران میتواند به کاهش درد و بهبود عملکرد زانو کمک کند. ورزش و تقویت عضلات، فیزیوتراپی، کنترل وزن در افراد دارای اضافهوزن، اصلاح فعالیتهای روزانه و در صورت نیاز دارو یا برخی روشهای تزریقی، مهمترین گزینههای درمان غیرجراحی هستند. انتخاب این روشها باید متناسب با علت درد، شدت آرتروز و شرایط جسمی بیمار انجام شود. درمان آرتروز زانو بدون عمل به معنای بازسازی قطعی غضروف یا از بین رفتن کامل بیماری نیست؛ بلکه هدف اصلی، کنترل علائم و حفظ عملکرد مفصل تا حد امکان است. اگر درد زانو مداوم یا شدید است، حرکت مفصل محدود شده یا درمانهای قبلی نتیجه مناسبی نداشتهاند، مراجعه به متخصص ارتوپدی میتواند مشخص کند که ادامه درمان غیرجراحی مناسب است یا باید گزینههای دیگری بررسی شوند.
