سلول بنیادی چیست؟ کاربردها، انواع، مزایا، عوارض و هزینه

سلول بنیادی نوعی سلول با توانایی خودنوزایی و تبدیل‌شدن به برخی سلول‌های تخصصی بدن است. همین ویژگی باعث شده سلول‌های بنیادی به یکی از موضوعات مهم در پزشکی بازساختی تبدیل شوند. این سلول‌ها در زمینه‌های مختلف از بیماری‌های خونی تا برخی مشکلات مفصلی و بافتی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند؛ با این حال، میزان اثربخشی آن‌ها برای همه بیماری‌ها یکسان نیست و هر کاربرد باید بر اساس شواهد علمی و شرایط بیمار بررسی شود.

سلول بنیادی چیست؟

سلول‌های بنیادی با سلول‌های معمولی بدن تفاوت دارند. بیشتر سلول‌های تخصصی، وظیفه مشخصی مانند انتقال پیام عصبی، انقباض عضله یا تولید مواد خاص را بر عهده دارند؛ اما سلول بنیادی می‌تواند در شرایط مناسب تکثیر شود و به بعضی سلول‌های تخصصی تبدیل شود. این قابلیت، زمینه استفاده از سلول‌های بنیادی را در تحقیقات مربوط به ترمیم و بازسازی بافت فراهم کرده است.

نکته مهم این است که سلول بنیادی یک درمان واحد نیست. نوع سلول، منبع آن، میزان تمایز، روش استفاده و بیماری موردنظر همگی می‌توانند نتیجه درمان را تغییر دهند. به همین دلیل، وقتی درباره درمان با سلول بنیادی صحبت می‌شود، باید مشخص باشد که چه نوع سلولی برای چه بیماری و با چه هدفی مورد استفاده قرار می‌گیرد. وجود ظرفیت بازساختی در سلول‌های بنیادی به معنی اثبات اثر درمانی آن‌ها در همه بیماری‌ها نیست.

سلول‌های بنیادی چه ویژگی‌هایی دارند؟

دو ویژگی اصلی سلول‌های بنیادی، خودنوزایی و تمایز است. خودنوزایی یعنی یک سلول بنیادی بتواند در شرایط مناسب سلول‌های بنیادی بیشتری تولید کند و تمایز به توانایی تبدیل‌شدن به سلول‌های تخصصی اشاره دارد. میزان این توانایی در انواع مختلف سلول‌های بنیادی متفاوت است و همین تفاوت، کاربرد هر گروه را مشخص می‌کند.

سلول‌های بنیادی همچنین در محیط طبیعی بدن تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارند. سلول‌های اطراف، پیام‌های شیمیایی و شرایط بافت می‌توانند بر رفتار آن‌ها اثر بگذارند. در پزشکی بازساختی نیز فقط خود سلول اهمیت ندارد؛ بلکه تعامل آن با محیط بافت، پاسخ‌های التهابی و فرآیندهای ترمیمی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. به همین دلیل، سازوکار اثر سلول‌های بنیادی در بسیاری از کاربردها پیچیده‌تر از جایگزینی مستقیم یک سلول آسیب‌دیده با سلول جدید است.

سلول بنیادی چگونه به ترمیم بافت کمک می‌کند؟

وقتی بافتی آسیب می‌بیند، مجموعه‌ای از فرآیندهای سلولی و مولکولی برای ترمیم آن فعال می‌شوند. برخی سلول‌های مورد استفاده در پزشکی بازساختی ممکن است از طریق ارتباط با سلول‌های اطراف، ترشح مواد زیستی و تعدیل بعضی مسیرهای التهابی بر این محیط اثر بگذارند. بنابراین، اثر احتمالی سلول‌های بنیادی فقط به تبدیل مستقیم آن‌ها به سلول جدید محدود نمی‌شود.

در مورد بافت‌هایی مانند غضروف نیز همین نکته اهمیت دارد. ممکن است یک درمان سلولی در برخی افراد باعث بهبود علائم یا عملکرد شود، اما این نتیجه الزاما به معنای بازسازی کامل غضروف نیست. تفاوت میان «کمک به فرآیند ترمیم» و «بازسازی کامل بافت» باید برای بیمار روشن باشد تا انتظار واقع‌بینانه‌ای از درمان داشته باشد.

انواع سلول‌های بنیادی کدام‌اند؟

سلول‌های بنیادی را می‌توان بر اساس منبع و توانایی تمایز به گروه‌های مختلف تقسیم کرد. سلول‌های بنیادی جنینی از مراحل اولیه رشد جنین به دست می‌آیند و توان تمایز گسترده‌ای دارند. سلول‌های بنیادی بالغ یا بافتی در برخی بافت‌های بدن حضور دارند و در حفظ و ترمیم طبیعی همان بافت‌ها نقش دارند. گروه دیگری نیز به نام سلول‌های بنیادی پرتوان القایی یا iPS شناخته می‌شوند که با بازبرنامه‌ریزی سلول‌های تخصص‌یافته در آزمایشگاه ایجاد می‌شوند.

این دسته‌بندی فقط یک تقسیم‌بندی علمی نیست و در کاربرد درمانی اهمیت زیادی دارد. هر نوع سلول ویژگی، کاربرد و محدودیت خاص خود را دارد و نمی‌توان همه آن‌ها را با عنوان کلی سلول بنیادی در یک گروه قرار داد. در حوزه مشکلات مفصلی و اسکلتی‌عضلانی، سلول‌های مزانشیمی یکی از گروه‌های مهم مورد مطالعه هستند.

سلول‌های بنیادی جنینی

سلول‌های بنیادی جنینی توانایی تمایز به انواع زیادی از سلول‌های بدن را دارند و به همین دلیل در پژوهش‌های زیست‌شناسی رشد و پزشکی بازساختی اهمیت زیادی دارند. با وجود ارزش علمی بالا، استفاده از این سلول‌ها با ملاحظات اخلاقی و علمی خاصی همراه است و کاربرد بالینی آن‌ها با درمان‌های سلولی بالغ یکسان نیست.

بخش مهمی از دانش مربوط به توانایی تمایز سلولی از مطالعه همین سلول‌ها به دست آمده است. پژوهشگران با بررسی رفتار آن‌ها، مسیرهای رشد سلولی و عواملی را که باعث تبدیل یک سلول به سلول تخصصی می‌شوند بهتر شناخته‌اند.

برای دریافت نوبت و مشاوره از دکتر مسعود ثقفی نیا، با شماره‌های زیر تماس بگیرید.

📞 تماس با مطب جردن 📞 تماس با مطب اختیاریه 📅 دریافت نوبت

سلول‌های بنیادی بالغ

سلول‌های بنیادی بالغ در برخی بافت‌های بدن وجود دارند و در حفظ یا ترمیم طبیعی همان بافت نقش دارند. این سلول‌ها اغلب توان تمایز محدودتری نسبت به سلول‌های پرتوان دارند، اما به دلیل دسترسی و کاربردهای پژوهشی و درمانی، اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند.

سلول‌های بنیادی خون‌ساز نمونه شناخته‌شده‌ای از سلول‌های بنیادی بالغ هستند که کاربرد بالینی مشخصی دارند. در مقابل، استفاده از بسیاری از انواع سلول‌های بالغ برای بیماری‌های دیگر هنوز نیازمند بررسی دقیق‌تر شواهد است. بنابراین نباید کاربرد تثبیت‌شده یک نوع سلول بنیادی را به همه انواع آن تعمیم داد.

سلول‌های بنیادی پرتوان القایی

سلول‌های بنیادی پرتوان القایی یا iPS در آزمایشگاه از سلول‌های بالغ و تخصص‌یافته ایجاد می‌شوند. هدف از این بازبرنامه‌ریزی، بازگرداندن سلول به حالتی با توان تمایز گسترده‌تر است. این فناوری امکان مطالعه بیماری‌ها، بررسی داروها و تولید سلول‌های تخصصی برای تحقیقات بازساختی را فراهم کرده است.

اهمیت iPS بیشتر در حوزه پژوهش و توسعه درمان‌های آینده است. تبدیل این فناوری به یک درمان استاندارد برای یک بیماری مشخص نیازمند بررسی‌های دقیق درباره ایمنی، کنترل کیفیت و اثربخشی است و نمی‌توان کاربرد پژوهشی آن را با یک درمان تثبیت‌شده برابر دانست.

سلول‌های بنیادی مزانشیمی چیستند؟

سلول‌های بنیادی یا استرومال مزانشیمی که اغلب با نام MSC شناخته می‌شوند، یکی از مهم‌ترین گروه‌های سلولی مورد مطالعه در پزشکی بازساختی هستند. این سلول‌ها از منابع مختلفی مانند مغز استخوان و بافت چربی بررسی شده‌اند و به دلیل ویژگی‌های زیستی خود، از جمله تعامل با محیط بافت و اثرگذاری بر برخی فرآیندهای التهابی، در تحقیقات مربوط به مفاصل و سایر بافت‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در مورد MSCها نیز نباید تصور کرد که اثر آن‌ها فقط با تبدیل‌شدن مستقیم به غضروف، استخوان یا سایر سلول‌های تخصصی ایجاد می‌شود. تحقیقات نشان داده‌اند که ارتباط این سلول‌ها با محیط اطراف و مواد زیستی ترشح‌شده از آن‌ها نیز می‌تواند در اثرات مشاهده‌شده نقش داشته باشد. همین موضوع باعث شده بررسی سلول‌های مزانشیمی همچنان یکی از حوزه‌های فعال پزشکی بازساختی باشد.

کاربرد سلول بنیادی در پزشکی چیست؟

کاربرد سلول بنیادی را باید بر اساس بیماری و نوع سلول بررسی کرد. یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای بالینی سلول‌های بنیادی، استفاده از سلول‌های خون‌ساز در برخی بیماری‌های خونی و اختلالات مربوط به مغز استخوان است. در کنار این کاربردها، تحقیقات گسترده‌ای درباره استفاده از سلول‌های بنیادی برای بیماری‌های قلبی، عصبی، مفصلی، استخوانی و سایر مشکلات بافتی در حال انجام است.

در مورد بیماری‌های اسکلتی‌عضلانی، موضوعاتی مانند آرتروز، آسیب غضروف، برخی آسیب‌های تاندونی و رباطی و بعضی بیماری‌های استخوانی در مطالعات سلول‌درمانی بررسی شده‌اند. با این حال، مطالعه‌شدن یک روش به معنی تاییدشدن آن برای درمان روتین نیست. سطح شواهد باید برای هر بیماری و هر نوع محصول سلولی به‌صورت جداگانه بررسی شود.

برای دریافت مشاوره تخصصی و بررسی شرایط شما، فرم زیر را تکمیل کنید. اطلاعات واردشده توسط شما بررسی می‌شود و پس از ارزیابی اولیه، جهت راهنمایی و تعیین مسیر مناسب درمان با شما تماس گرفته خواهد شد.

سلول بنیادی برای آرتروز و مشکلات مفصلی

آرتروز یکی از زمینه‌های مهم مطالعه سلول‌های بنیادی مزانشیمی است. در این بیماری، تغییرات غضروف، استخوان زیر غضروف و محیط مفصل می‌توانند در ایجاد علائم نقش داشته باشند. پژوهشگران بررسی کرده‌اند که آیا سلول‌های مزانشیمی می‌توانند با تأثیر بر محیط مفصل، التهاب و فرآیندهای ترمیمی به کاهش علائم یا بهبود عملکرد کمک کنند.

برخی مطالعات و مرورهای علمی، بهبود درد و و التهاب با سلول های بنیادی را در بعضی بیماران گزارش کرده‌اند، اما تفاوت میان نوع سلول، دوز، روش آماده‌سازی و مشخصات بیماران باعث شده نتایج مطالعات کاملا یکسان نباشد. بنابراین نمی‌توان سلول بنیادی برای آرتروز را یک درمان قطعی یا یکسان برای همه بیماران در نظر گرفت.

آیا سلول بنیادی غضروف را ترمیم می‌کند؟

توانایی بالقوه سلول‌های بنیادی در حمایت از فرآیندهای بازساختی، یکی از دلایل اصلی مطالعه آن‌ها در آسیب غضروف است. در برخی پژوهش‌ها علاوه بر علائم، تغییرات ساختاری مفصل نیز بررسی شده است؛ اما شواهد فعلی اجازه نمی‌دهد به تمام بیماران وعده بازسازی کامل غضروف داده شود.

اگر فردی به دنبال سلول بنیادی غضروف است، باید بداند که هدف درمان می‌تواند بسته به روش مورد استفاده متفاوت باشد. در بعضی شرایط تمرکز بیشتر بر کاهش علائم و بهبود عملکرد است و در بعضی مطالعات، اثرات ساختاری نیز بررسی می‌شود. بنابراین پیش از تصمیم‌گیری باید مشخص شود که برای بیماری موردنظر، چه شواهدی وجود دارد و هدف واقعی درمان چیست.

آیا سلول بنیادی برای زانو مناسب است؟

آرتروز زانو یکی از مفاصلی است که در مطالعات سلول‌های مزانشیمی توجه زیادی دریافت کرده است. با این حال، مناسب‌بودن سلول‌درمانی برای یک فرد به تشخیص و شرایط همان فرد بستگی دارد. شدت آسیب، وضعیت مفصل، مشکلات همراه، سن، وزن، فعالیت بدنی و درمان‌های قبلی می‌توانند در تصمیم‌گیری نقش داشته باشند.

برای مثال، فردی با آسیب محدود غضروف و فردی با تغییر شکل شدید مفصل، شرایط کاملا متفاوتی دارند. ممکن است یک روش در شرایط خاص مورد بررسی قرار گیرد، اما برای بیماری بسیار پیشرفته یا مشکلات مکانیکی قابل‌توجه، گزینه‌های درمانی دیگری اهمیت بیشتری داشته باشند. راهنماهای درمان آرتروز نیز تاکید می‌کنند که تصمیم‌گیری باید بر اساس شرایط فرد و مجموعه گزینه‌های موجود انجام شود. برای کسب اطلاعات بیشتر پیشنهاد می‌کنیم به مقاله درمان زانو درد و آرتوز بدون جراحی مراجعه کنید.

مزایای سلول بنیادی چیست؟

مهم‌ترین دلیل توجه به سلول‌های بنیادی، ظرفیت آن‌ها برای مشارکت در فرآیندهای ترمیمی و اثرگذاری بر محیط بافت است. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند سلول‌های بنیادی در بیماری‌هایی که ترمیم بافت در آن‌ها اهمیت دارد، مورد مطالعه قرار بگیرند. در بعضی تحقیقات مربوط به مشکلات مفصلی نیز بهبود برخی شاخص‌های بالینی گزارش شده است.

با این حال، مزیت بالقوه یک درمان با اثربخشی قطعی تفاوت دارد. یک روش ممکن است از نظر زیستی بسیار امیدوارکننده باشد، اما برای تبدیل‌شدن به درمان استاندارد باید در مطالعات بالینی مناسب از نظر ایمنی و اثربخشی بررسی شود. بنابراین بهتر است مزایای سلول بنیادی همیشه در کنار محدودیت‌های علمی آن بیان شوند.

عوارض و محدودیت‌های سلول بنیادی چیست؟

عوارض سلول بنیادی به نوع محصول سلولی، منبع سلول، روش آماده‌سازی و شرایط بیمار بستگی دارد. عوارض موضعی و واکنش‌های التهابی از جمله مواردی هستند که ممکن است در برخی روش‌های سلولی مشاهده شوند. علاوه بر آن، اگر محصول سلولی به‌درستی تهیه یا کنترل نشده باشد، احتمال بروز مشکلات جدی‌تر نیز مطرح می‌شود.

یکی از محدودیت‌های مهم این حوزه، تفاوت زیاد میان محصولات و پروتکل‌های مختلف است. به همین دلیل نمی‌توان تنها با شنیدن عنوان سلول بنیادی درباره ایمنی یا اثربخشی یک درمان قضاوت کرد. برخی محصولات سلولی تاییدنشده با عوارضی مانند عفونت، واکنش نامطلوب، رشد غیرطبیعی بافت یا سایر مشکلات همراه بوده‌اند؛ بنابراین بررسی اعتبار مرکز و ماهیت دقیق محصول اهمیت زیادی دارد.

آیا سلول بنیادی یک درمان قطعی است؟

خیر، نمی‌توان سلول بنیادی را به‌طور کلی یک درمان قطعی برای همه بیماری‌ها دانست. میزان اثربخشی به نوع بیماری، نوع سلول، هدف درمان و سطح شواهد علمی بستگی دارد. برخی کاربردهای سلول‌های بنیادی جایگاه مشخصی در پزشکی دارند، اما تعداد زیادی از کاربردهای بازساختی هنوز در حال بررسی هستند.

برای مثال، اگر درباره سلول بنیادی برای آرتروز، آسیب غضروف یا دردهای مفصلی صحبت می‌شود، باید میان نتیجه امیدوارکننده برخی مطالعات و اثبات یک درمان استاندارد برای همه بیماران تفاوت گذاشت. وعده‌هایی مانند درمان صددرصد، بازسازی کامل بافت یا بدون هیچ عارضه از نظر علمی قابل اتکا نیستند.

ماندگاری اثر سلول بنیادی چقدر است؟

ماندگاری اثر سلول بنیادی یک عدد ثابت ندارد. بیماری موردنظر، نوع سلول، ویژگی‌های فرد، شدت آسیب و هدف درمان همگی می‌توانند بر مدت اثر تاثیر بگذارند. علاوه بر این، در مطالعات مختلف روش‌های متفاوتی برای ارزیابی نتیجه استفاده شده و همین موضوع مقایسه مستقیم نتایج را دشوار می‌کند.

همچنین باید میان مدت باقی‌ماندن سلول‌ها در بدن و مدت ادامه اثر بالینی تفاوت قائل شد. در برخی روش‌ها، اثرات احتمالی ممکن است به تعامل سلول با محیط بافت مربوط باشد و نه صرفا حضور طولانی سلول در محل درمان. بنابراین بهتر است به جای یک وعده زمانی ثابت، درباره نتیجه مورد انتظار بر اساس روش و شرایط بیمار صحبت شود.

هزینه درمان با سلول بنیادی چقدر است؟

هزینه سلول بنیادی به عوامل مختلفی بستگی دارد و نمی‌توان یک رقم ثابت برای همه افراد اعلام کرد. نوع محصول سلولی، منبع آن، روش آماده‌سازی، تجهیزات، آزمایش‌های موردنیاز، تعداد جلسات و بیماری مورد درمان می‌توانند بر هزینه نهایی تاثیر بگذارند.

هنگام مقایسه هزینه‌ها، فقط قیمت نهایی نباید ملاک قرار گیرد. لازم است مشخص باشد دقیقا چه نوع سلولی استفاده می‌شود، فرآیند آماده‌سازی چگونه است، چه بررسی‌هایی قبل و بعد از درمان انجام می‌شود و پیگیری درمان چگونه خواهد بود. در حوزه درمان‌های بازساختی، شفافیت درباره ماهیت محصول و سطح شواهد، به اندازه هزینه اهمیت دارد.

چه عواملی در انتخاب درمان با سلول بنیادی موثر هستند؟

انتخاب بهترین روش سلول بنیادی برای یک بیمار، بدون شناخت بیماری و شرایط او ممکن نیست. پزشک باید ابتدا تشخیص را مشخص کند و سپس بررسی کند که آیا شواهد علمی کافی برای استفاده از درمان سلولی در آن شرایط وجود دارد یا خیر. شدت بیماری، سن، بیماری‌های زمینه‌ای، درمان‌های قبلی و گزینه‌های جایگزین همگی در این تصمیم نقش دارند.

از طرف دیگر، نوع محصول سلولی نیز اهمیت زیادی دارد. بیمار باید بداند سلول‌ها از چه منبعی تهیه شده‌اند، چه فرآیندی روی آن‌ها انجام شده، هدف درمان چیست و چه شواهدی درباره آن وجود دارد. درمانی که فقط بر اساس تبلیغ یا ادعای پیشرفته‌ترین روش ارائه شود، بدون بررسی علمی کافی نمی‌تواند معیار مناسبی برای انتخاب باشد.

چه کسانی ممکن است کاندید مناسبی برای سلول بنیادی نباشند؟

سلول بنیادی برای همه افراد مناسب نیست. وجود برخی بیماری‌های کنترل‌نشده، عفونت فعال، شرایط خاص سیستم ایمنی یا مشکلاتی که انجام یک روش تهاجمی را محدود می‌کنند، ممکن است باعث شود درمان سلولی برای بیمار مناسب نباشد. تشخیص دقیق و بررسی سابقه پزشکی پیش از تصمیم‌گیری ضروری است.

همچنین در بیماری‌هایی که مشکل ساختاری یا مکانیکی شدید وجود دارد، ممکن است یک روش درمانی دیگر اولویت بیشتری داشته باشد. سلول‌درمانی نباید باعث تأخیر در درمانی شود که از نظر پزشکی برای بیمار ضروری است. تصمیم نهایی باید پس از ارزیابی تخصصی و بررسی همه گزینه‌های موجود گرفته شود.

سوالات متداول

آیا سلول بنیادی فقط برای افراد مسن استفاده می‌شود؟

خیر. سن به‌تنهایی تعیین‌کننده کاربرد سلول بنیادی نیست. سلول‌های بنیادی در بیماری‌ها و شرایط مختلفی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند و مناسب‌بودن یک درمان به نوع بیماری، وضعیت بافت، شرایط عمومی فرد و شواهد موجود بستگی دارد.

آیا سلول بنیادی می‌تواند روند بیماری را متوقف کند؟

در برخی بیماری‌ها، اثرگذاری بر فرآیندهای التهابی یا بازساختی مورد مطالعه قرار گرفته است، اما نمی‌توان به‌طور کلی گفت سلول بنیادی روند هر بیماری را متوقف می‌کند. این موضوع برای هر بیماری و هر نوع محصول سلولی باید جداگانه بررسی شود.

آیا سلول بنیادی با سلول‌های بدن خود فرد متفاوت است؟

بسته به نوع درمان، سلول‌های مورد استفاده ممکن است از خود فرد یا از منبع دیگری تهیه شوند. این تفاوت می‌تواند بر ویژگی‌های محصول، نحوه آماده‌سازی و ملاحظات ایمنی اثر بگذارد. بنابراین منبع سلول یکی از اطلاعات مهمی است که باید پیش از درمان مشخص باشد.

آیا هر پزشکی می‌تواند درمان با سلول بنیادی انجام دهد؟

مناسب‌بودن پزشک برای یک درمان سلولی به تخصص مرتبط، تجربه بالینی، شرایط مرکز درمانی و نوع محصول مورد استفاده بستگی دارد. علاوه بر مهارت پزشک، رعایت اصول آماده‌سازی، کنترل کیفیت و پیگیری درمان نیز اهمیت دارد. برای انتخاب پزشک، بهتر است درباره روش مورد استفاده و شواهد آن اطلاعات شفاف دریافت شود.

آیا سلول بنیادی برای همه بیماری‌ها قابل استفاده است؟

خیر. سلول‌های بنیادی در برخی بیماری‌ها کاربردهای تثبیت‌شده‌تری دارند و در بسیاری از بیماری‌های دیگر هنوز در مرحله پژوهش یا ارزیابی بالینی هستند. بنابراین نباید یک نتیجه مثبت در یک بیماری را به بیماری‌های دیگر تعمیم داد.

جمع‌بندی

سلول بنیادی یکی از مهم‌ترین حوزه‌های پزشکی بازساختی است که بر اساس توانایی خودنوزایی و تمایز سلولی، برای درمان و مطالعه بیماری‌های مختلف مورد توجه قرار گرفته است. برخی کاربردهای سلول‌های بنیادی جایگاه مشخصی در پزشکی دارند و در کنار آن، استفاده از سلول‌های مزانشیمی برای مشکلاتی مانند آرتروز و آسیب‌های مفصلی نیز به‌طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته است؛ با این حال، نتایج درمانی در همه بیماری‌ها یکسان نیست و نمی‌توان یک روش سلولی را برای همه افراد درمان قطعی دانست. اگر قرار است از درمان با سلول بنیادی استفاده شود، تشخیص دقیق، انتخاب نوع مناسب سلول، بررسی شواهد علمی و ارزیابی شرایط فرد باید قبل از تصمیم‌گیری انجام شود. همچنین لازم است مزایا و محدودیت‌های درمان به‌صورت شفاف توضیح داده شوند و از وعده‌هایی مانند بازسازی کامل بافت یا درمان قطعی همه مشکلات پرهیز شود. مراقبت و پیگیری توسط پزشک متخصص می‌تواند در انتخاب صحیح درمان و ارزیابی نتیجه آن نقش مهمی داشته باشد.