وقتی درد مفصل راه رفتن، خوابیدن یا انجام کارهای روزمره را دشوار می‌کند، آیا یک تزریق می‌تواند کمک کند؟ تزریق داخل مفصل روشی است که در آن پزشک ماده‌ای درمانی، مانند کورتون یا هیالورونیک اسید، را به فضای مفصل وارد می‌کند تا در شرایط مناسب درد و التهاب را کاهش دهد. این روش برای همه بیماران مناسب نیست و اغلب جایگزین قطعی درمان بیماری زمینه‌ای محسوب نمی‌شود. در ادامه، انواع تزریق، میزان اثر، خطرات و مراقبت‌های لازم را بررسی می‌کنیم.
تزریق داخل مفصل چیست؟
در پاسخ به پرسش تزریق داخل مفصلی چیست؟ باید گفت این اقدام شامل وارد کردن سوزن به فضای داخل یک مفصل و تزریق ماده‌ای است که با هدف کاهش علائم یا کمک به درمان انتخاب شده است. مفصل زانو، شانه، لگن و برخی مفاصل کوچک‌تر ممکن است بسته به تشخیص پزشک محل تزریق باشند. گاهی بهترین دکتر درد پیش از تزریق، مایع اضافی مفصل را نیز خارج می‌کند تا فشار کاهش یابد یا نمونه برای بررسی فرستاده شود.
تزریق دارو به داخل مفصل با تزریق در عضله یا بافت اطراف مفصل تفاوت دارد؛ محل دقیق تزریق به نوع مشکل وابسته است. برای مثال، برخی دردهای شانه از بورس یا تاندون منشا می‌گیرند و الزاما به تزریق داخل مفصلی نیاز ندارند. انتخاب محل و ماده تزریقی باید پس از معاینه و در صورت نیاز، بررسی تصویربرداری انجام شود.
تزریق داخل مفصل برای درمان چه بیماری‌هایی کاربرد دارد؟
کاربرد تزریق به علت درد، مفصل درگیر و پاسخ به درمان‌های قبلی بستگی دارد. وجود درد به‌تنهایی به معنی نیاز به تزریق نیست و پزشک اغلب درمان‌هایی مانند ورزش درمانی، اصلاح فعالیت و دارو را نیز در برنامه در نظر می‌گیرد.
آرتروز زانو و سایر مفاصل
در آرتروز، تزریق کورتون ممکن است برای کاهش کوتاه‌مدت درد و التهاب، به‌ویژه هنگام تشدید علائم، پیشنهاد شود. درباره ژل و PRP، میزان اثربخشی و توصیه راهنماهای درمانی یکسان نیست. تزریق معمولاً غضروف ازدست‌رفته را بازسازی نمی‌کند و همچنان تمرین مناسب و مدیریت وزن، در صورت نیاز، اهمیت دارند.
التهاب مفاصل و سینوویت
سینوویت یعنی التهاب غشای پوشاننده مفصل که می‌تواند با تورم، گرمی و محدودیت حرکت همراه باشد. پس از مشخص شدن علت و کنار گذاشتن احتمال عفونت، تزریق کورتون ممکن است التهاب موضعی را کم کند. اگر مایع مفصل زیاد باشد، پزشک گاهی تخلیه و آزمایش آن را نیز ضروری می‌داند.
آرتریت روماتوئید در موارد منتخب
در فرد مبتلا به آرتریت روماتوئید، ممکن است یک یا چند مفصل با وجود درمان عمومی همچنان ملتهب باشند. در موارد منتخب، تزریق موضعی کورتون می‌تواند به کنترل علائم آن مفصل کمک کند؛ اما جای داروهای کنترل‌کننده بیماری و پیگیری متخصص روماتولوژی را نمی‌گیرد.
درد و التهاب مفصل شانه
در برخی مشکلات مانند التهاب داخل مفصل شانه یا شانه یخ‌زده، تزریق کورتون ممکن است به کاهش درد و تسهیل تمرین‌های حرکتی کمک کند. با این حال، همه دردهای شانه از داخل مفصل نیستند؛ تشخیص منشا درد تعیین می‌کند که تزریق داخل مفصل، تزریق در ناحیه دیگر یا درمانی متفاوت مناسب باشد.
مشکلات مفصل لگن
در برخی افراد مبتلا به آرتروز یا التهاب مفصل لگن، تزریق می‌تواند برای کاهش علائم به کار رود. گاهی تزریق ماده بی‌حس‌کننده به تشخیص منشأ درد نیز کمک می‌کند. از آنجا که مفصل لگن عمقی است، پزشک معمولا برای هدایت سوزن از تصویربرداری استفاده می‌کند. پیشنهاد می‌کنیم برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله درد لگن مراجعه کنید.
برخی آسیب‌ها و بیماری‌های التهابی مفاصل
در بعضی بیماری‌های التهابی یا پس از برخی آسیب‌ها، پزشک ممکن است تزریق را برای کنترل التهاب باقی‌مانده در نظر بگیرد. این تصمیم به نوع آسیب و مرحله بهبود وابسته است؛ برای شکستگی، پارگی شدید یا مفصل مشکوک به عفونت نباید صرفا به تزریق برای پنهان کردن درد تکیه کرد.
برای دریافت مشاوره تخصصی اقدام کنید
اگر به دنبال انتخاب بهترین روش درمان متناسب با شرایط خود هستید، اطلاعات زیر را ثبت کنید تا پس از بررسی اولیه، برای دریافت مشاوره تخصصی با شما تماس گرفته شود.
انواع تزریق داخل مفصل کدام‌اند؟
انواع تزریق داخل مفصل از نظر ماده، هدف و کیفیت شواهد با هم تفاوت دارند. نام یک آمپول داخل مفصل به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که برای همه بیماران موثر یا بی‌خطر است. پزشک باید تشخیص، شدت علائم، بیماری‌های همراه و انتظارات فرد را بررسی کند.
تزریق کورتون داخل مفصل
کورتیکواستروئید یا کورتون برای کاهش التهاب استفاده می‌شود و ممکن است در برخی بیماران مبتلا به آرتروز یا التهاب مفصل، تسکین کوتاه‌مدت ایجاد کند. گاهی همراه آن ماده بی‌حس‌کننده نیز تزریق می‌شود. پاسخ افراد متفاوت است و تزریق کورتون داخل مفصل علت همه بیماری‌ها را برطرف نمی‌کند. تکرار آن باید با توجه به مزایا و خطرات احتمالی، از جمله آسیب مفصل در صورت تزریق‌های مکرر، تصمیم‌گیری شود.
تزریق ژل یا هیالورونیک اسید به مفصل
هیالورونیک اسید ماده‌ای است که به‌طور طبیعی در مایع مفصلی وجود دارد. تزریق ژل به مفصل با هدف بهبود علائم، بیشتر در زمینه آرتروز زانو مطرح می‌شود و بسته به محصول ممکن است در یک یا چند نوبت انجام شود. اثر آن برای همه قابل پیش‌بینی نیست و برخی راهنماها استفاده روتین از آن را توصیه نمی‌کنند. ژل را نباید راهی قطعی برای ساخت غضروف جدید دانست.
تزریق پی آر پی (PRP) داخل مفصل
پی آر پی یا پلاسمای غنی از پلاکت از نمونه خون خود فرد تهیه می‌شود. در تزریق پی آر پی داخل مفصل، پزشک بخش آماده‌شده را به فضای مفصل تزریق می‌کند. بعضی مطالعات از بهبود علائم در گروهی از بیماران مبتلا به آرتروز زانو خبر می‌دهند، اما تفاوت روش‌های تهیه و کیفیت شواهد باعث شده توصیه راهنماها یکسان نباشد. بازسازی قطعی غضروف یا جلوگیری تضمینی از جراحی با PRP ثابت نشده است.
تزریق سایر مواد درمانی داخل مفصل
در شرایط خاص، ممکن است پزشک از ماده بی‌حس‌کننده برای ارزیابی منشأ درد یا همراه با درمان دیگر استفاده کند. برخی فرآورده‌های سلولی و مواد دیگر نیز تبلیغ می‌شوند، اما اثربخشی، ایمنی و وضعیت تایید آنها برای هر بیماری یکسان نیست. پیش از پذیرش چنین درمان‌هایی درباره شواهد، مجوزها، هزینه و گزینه‌های استاندارد سؤال کنید و به ادعای درمان قطعی احتیاط‌آمیز نگاه کنید.
تفاوت تزریق کورتون، ژل و پی آر پی چیست؟
جدول زیر تفاوت‌های کورتون، ژل و پی آر پی را از نظر هدف و زمان تقریبی اثر مقایسه می‌کند تا بررسی گزینه‌ها آسان‌تر شود.
| ویژگی | کورتون | ژل هیالورونیک اسید | پی آر پی |
|---|---|---|---|
| هدف اصلی | کاهش التهاب و درد | کمک به کاهش علائم در بیماران منتخب | تلاش برای بهبود علائم با استفاده از فرآورده خون فرد |
| شروع احتمالی اثر | معمولاً طی چند روز | اغلب طی چند هفته | معمولاً طی چند هفته؛ متغیر |
| دوام احتمالی | اغلب چند هفته تا چند ماه | در پاسخ‌دهندگان گاهی چند ماه | در پاسخ‌دهندگان گاهی چند ماه؛ نامطمئن |
| نکته مهم | ممکن است قند خون را موقتاً بالا ببرد | توصیه به استفاده روتین در همه راهنماها وجود ندارد | روش تهیه و شواهد اثربخشی یکسان نیست |
| تعداد نوبت | بر اساس تشخیص و پاسخ قبلی | بسته به محصول، یک یا چند نوبت | بسته به پروتکل، یک یا چند نوبت |
زمان‌های جدول تقریبی‌اند و نتیجه به مفصل، بیماری، محصول و ویژگی‌های فرد بستگی دارد. انتخاب بین انواع تزریق داخل مفصل باید با گفت‌وگو درباره احتمال فایده، عوارض و هزینه انجام شود، نه صرفاً بر اساس سرعت اثر.
تزریق داخل مفصل چگونه انجام می‌شود؟
جزئیات روش با توجه به مفصل و ماده انتخابی فرق می‌کند، اما روند معمول تزریق دارو به داخل مفصل شامل مراحل زیر است:
- ارزیابی و تصمیم‌گیری: پزشک علائم، سابقه بیماری، داروها و احتمال عفونت را بررسی می‌کند و درباره فایده و خطرات توضیح می‌دهد.
- آماده‌سازی: بیمار در وضعیت مناسب قرار می‌گیرد و محل تزریق مشخص می‌شود. در صورت نیاز، از سونوگرافی یا تصویربرداری دیگر کمک می‌گیرند.
- ضدعفونی و بی‌حسی: پوست با روش مناسب ضدعفونی می‌شود و گاهی برای کاهش ناراحتی از بی‌حسی موضعی استفاده می‌کنند.
- ورود سوزن: پزشک سوزن را با رعایت اصول استریل وارد فضای هدف می‌کند. در صورت وجود مایع اضافی، ممکن است ابتدا مقداری از آن را خارج کند.
- تزریق و پایان کار: ماده انتخابی تزریق می‌شود، سوزن خارج و محل با پانسمان کوچک پوشانده می‌شود.
- آموزش و پیگیری: دستور فعالیت، مصرف دارو، مراقبت از محل و علائم هشدار به بیمار گفته می‌شود.
در PRP، پیش از این مراحل از بیمار خون گرفته و فرآورده در شرایط مناسب آماده می‌شود. مدت حضور در مرکز به نوع تزریق و نیاز به تصویربرداری بستگی دارد و معمولاً بیمار همان روز به خانه می‌رود.
دکتر مسعود ثقفی نیا
فوق تخصصی درد
ارتباط با مرکز جهت دریافت اطلاعات و نوبت
مطب اختیاریه
۰۲۱۲۲۷۹۲۵۳۸
مطب جردن
۰۲۱۸۸۸۸۲۴۲۴
آیا تزریق داخل مفصل با سونوگرافی انجام می‌شود؟
بله، در بسیاری از موارد پزشک می‌تواند با سونوگرافی مسیر سوزن و فضای مفصل را مشاهده کند. این روش به‌ویژه برای مفاصل عمقی مانند لگن، مفاصل کوچک یا مواردی که پیدا کردن فضای مفصل دشوار است، مفید است. برای بعضی مفاصل و شرایط، تزریق بر اساس نشانه‌های آناتومیک و بدون سونوگرافی نیز ممکن است. گاهی به جای سونوگرافی از فلوروسکوپی استفاده می‌شود. نوع هدایت را پزشک بر اساس شرایط انتخاب می‌کند و استفاده از تصویر، موفقیت درمان را تضمین نمی‌کند.
تزریق داخل مفصل چقدر درد دارد؟
بیشتر افراد هنگام ورود سوزن سوزش کوتاه و هنگام تزریق احساس فشار یا ناراحتی دارند. شدت درد به مفصل، التهاب موجود، روش تزریق و حساسیت فرد بستگی دارد. بی‌حسی موضعی در صورت صلاحدید پزشک می‌تواند کمک‌کننده باشد. درد خفیف یا حساسیت محل تا یکی دو روز ممکن است رخ دهد، اما درد شدید یا رو به افزایش باید بررسی شود. اگر هنگام تزریق احساس درد غیرمعمول دارید، همان لحظه به پزشک اطلاع دهید.
اثر تزریق داخل مفصل چقدر طول می‌کشد؟
اثر ماده بی‌حس‌کننده ممکن است فقط چند ساعت باقی بماند و نباید با اثر اصلی درمان اشتباه گرفته شود. کورتون معمولا طی چند روز اثر می‌کند و تسکین ناشی از آن ممکن است چند هفته تا چند ماه دوام داشته باشد. اثر ژل و PRP، در صورت پاسخ، اغلب دیرتر ظاهر می‌شود و می‌تواند چند ماه ادامه پیدا کند. این بازه‌ها تضمینی نیستند؛ بعضی افراد بهبود کمی دارند یا اصلاً پاسخ نمی‌گیرند. شدت بیماری و ادامه درمان‌های توان‌بخشی نیز بر نتیجه اثر دارند.
چند بار می‌توان تزریق داخل مفصل انجام داد؟
عدد ثابتی برای همه انواع تزریق و همه مفاصل وجود ندارد. فاصله و تعداد نوبت‌ها به ماده تزریقی، میزان و مدت پاسخ قبلی، خطرات فردی و برنامه درمان بستگی دارد. در مورد کورتون، پزشکان معمولا برای محدود کردن مواجهه و عوارض، بین تزریق‌ها فاصله می‌گذارند؛ تزریق‌های مکرر ممکن است به بافت مفصل آسیب برسانند. دوره ژل به محصول وابسته است و تعداد جلسات PRP نیز استاندارد یکسانی ندارد. اگر اثر تزریق کوتاه بوده، پیش از تکرار باید تشخیص و گزینه‌های دیگر دوباره بررسی شوند.
عوارض تزریق داخل مفصل چیست؟
عوارض تزریق داخل مفصل اغلب خفیف و گذرا هستند، اما عارضه جدی نیز هرچند نادر ممکن است رخ دهد. خطر دقیق به نوع ماده، وضعیت بیمار و روش انجام بستگی دارد. موارد مهم عبارت‌اند از:
- درد، تورم یا کبودی موقت در محل؛ گاهی پس از تزریق کورتون درد برای مدت کوتاهی بیشتر می‌شود.
- عفونت مفصل که نادر اما جدی است و به ارزیابی فوری نیاز دارد.
- خونریزی یا هماتوم، به‌ویژه در افراد با اختلال انعقاد یا مصرف بعضی داروها.
- واکنش حساسیتی به ماده تزریقی، بی‌حس‌کننده یا مواد ضدعفونی‌کننده.
- افزایش موقت قند خون پس از کورتون، به‌خصوص در افراد مبتلا به دیابت.
- تغییر رنگ پوست یا تحلیل بافت زیرپوستی در محل، به‌ندرت پس از تزریق کورتون.
- احتمال آسیب غضروف یا سایر بافت‌ها با برخی تزریق‌های مکرر کورتون.
در مورد PRP نیز با وجود استفاده از خون خود فرد، خطر درد، خونریزی و عفونت ناشی از ورود سوزن کاملاً حذف نمی‌شود. درباره عوارض تزریق داخل مفصل و میزان خطر شخصی خود پیش از اقدام سؤال کنید.
چه افرادی نباید تزریق داخل مفصل انجام دهند؟
عفونت شناخته‌شده یا مشکوک در مفصل، یا عفونت پوست در مسیر تزریق، اغلب مانع تزریق درمانی در آن محل است و ابتدا باید بررسی و درمان شود. حساسیت شدید شناخته‌شده به ماده مورد استفاده نیز ممکن است مانع مصرف همان ماده باشد. تب یا بیماری حاد را پیش از مراجعه اطلاع دهید.
اختلال خونریزی، مصرف داروهای ضدانعقاد، دیابت کنترل‌نشده، ضعف سیستم ایمنی یا برنامه جراحی مفصل در آینده نزدیک لزوما برای همه افراد ممنوعیت مطلق ایجاد نمی‌کنند، اما تصمیم را تغییر می‌دهند. پزشک باید خطر و فایده را بررسی کند و ممکن است تزریق را به تعویق بیندازد یا روش دیگری انتخاب کند. هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
اقدامات قبل و بعد از تزریق داخل مفصل چیست؟
آمادگی مناسب و رعایت مراقبت های بعد از تزریق داخل مفصل به کاهش مشکلات و تشخیص زودهنگام عوارض کمک می‌کند. دستور مرکز درمانی و پزشک شما بر توصیه‌های عمومی اولویت دارد.
اقدامات قبل از تزریق
پیش از تزریق داخل مفصل، اطلاعات لازم را در اختیار پزشک قرار دهید و درباره آمادگی‌های مورد نیاز راهنمایی بگیرید. موارد زیر به برنامه‌ریزی ایمن‌تر برای تزریق کمک می‌کنند:
- فهرست داروهای مصرفی، از جمله رقیق‌کننده‌های خون، مسکن‌ها و مکمل‌ها را به پزشک بدهید؛ درباره ادامه یا تغییر آنها فقط با نظر پزشک تصمیم بگیرید.
- سابقه حساسیت دارویی، واکنش به بی‌حسی موضعی، لاتکس یا مواد ضدعفونی‌کننده را اعلام کنید.
- دیابت و سایر بیماری‌های زمینه‌ای، سابقه عفونت، ضعف ایمنی و جراحی برنامه‌ریزی‌شده را اطلاع دهید.
- در صورت تشخیص پزشک، بررسی‌هایی مانند آزمایش خون، تصویربرداری یا بررسی مایع مفصل را انجام دهید.
- اگر تزریق PRP مطرح است، درباره مصرف داروهای ضدالتهاب و نحوه آماده‌سازی اختصاصی از مرکز درمانی دستور بگیرید؛ خودسرانه دارو را قطع نکنید.
مراقبت‌های بعد از تزریق
پس از تزریق داخل مفصل، رعایت توصیه‌های پزشک و توجه به وضعیت مفصل اهمیت دارد. نکات زیر به شما کمک می‌کنند مراقبت‌های لازم را در روزهای پس از تزریق انجام دهید:
- در ساعات اولیه استراحت نسبی داشته باشید و از فشار غیرضروری بر مفصل بپرهیزید.
- فعالیت ورزشی سنگین و بلند کردن بار را تا زمان توصیه‌شده پزشک کنار بگذارید.
- در صورت توصیه، کمپرس سرد را با پوشش پارچه‌ای برای مدت کوتاه روی محل قرار دهید؛ یخ را مستقیم روی پوست نگذارید.
- داروهای تجویزشده را طبق دستور مصرف کنید و درباره مسکن مناسب سؤال کنید.
- محل تزریق و علائم غیرطبیعی را زیر نظر بگیرید. اگر دیابت دارید، درباره پایش بیشتر قند پس از تزریق کورتون از پزشک راهنمایی بگیرید.
دکتر مسعود ثقفی نیا
فوق تخصصی درد
ارتباط با مرکز جهت دریافت اطلاعات و نوبت
مطب اختیاریه
۰۲۱۲۲۷۹۲۵۳۸
مطب جردن
۰۲۱۸۸۸۸۲۴۲۴
بعد از تزریق داخل مفصل چه مدت باید استراحت کرد؟
معمولاً استراحت نسبی در ۲۴ تا ۴۸ ساعت نخست و پرهیز از فعالیت سنگین توصیه می‌شود، اما مدت دقیق به مفصل، ماده تزریقی و شرایط فرد بستگی دارد. استراحت نسبی به معنی بی‌حرکتی کامل نیست؛ فعالیت سبک و حرکت در حد تحمل ممکن است طبق نظر پزشک مجاز باشد. پس از تزریق پی آر پی داخل مفصل، برنامه بازگشت به ورزش می‌تواند متفاوت و طولانی‌تر باشد. بازگشت تدریجی به تمرین‌های توان‌بخشی را با پزشک یا فیزیوتراپیست هماهنگ کنید.
هزینه تزریق داخل مفصل چقدر است؟
هزینه تزریق داخل مفصل رقم ثابتی ندارد و به نوع و برند ماده، تعداد جلسات، مفصل موردنظر، دستمزد، محل ارائه خدمت و استفاده از سونوگرافی یا فلوروسکوپی وابسته است. در PRP، هزینه خون‌گیری و آماده‌سازی فرآورده نیز ممکن است محاسبه شود. پوشش بیمه برای هر روش و مرکز متفاوت است؛ پیش از مراجعه، هزینه دارو، تصویربرداری و ویزیت را جداگانه استعلام کنید و از بیمه درباره شرایط بازپرداخت بپرسید.
آیا تزریق داخل مفصل بهتر است یا جراحی؟
هیچ‌کدام برای همه بیماران بهتر نیستند. تزریق معمولاً کم‌تهاجمی‌تر است و ممکن است برای کاهش علائم یا کمک به انجام توان‌بخشی در بیماری خفیف تا متوسط یا هنگام انتظار برای درمان دیگر به کار رود. در مقابل، اگر آسیب ساختاری شدید باشد، عملکرد به‌شدت مختل شود یا درمان‌های غیرجراحی کافی نباشند، جراحی ممکن است گزینه مناسب‌تری باشد. تزریق می‌تواند در بعضی افراد نیاز به اقدام بعدی را به تأخیر بیندازد، اما جایگزینی تضمینی برای جراحی ضروری نیست. زمان تزریق کورتون پیش از جراحی را حتماً با جراح هماهنگ کنید.
چه زمانی بعد از تزریق داخل مفصل باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد و تورم شدید یا رو به افزایش دارید، مفصل قرمز و داغ شده، تب یا لرز پیدا کرده‌اید، یا حرکت دادن مفصل به‌طور واضح دشوار شده است، همان روز و فورا با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید؛ در صورت دسترسی نداشتن، به اورژانس مراجعه کنید. این علائم ممکن است نشانه عفونت باشند. خونریزی متوقف‌نشدنی یا بی‌حسی و ضعف جدید نیز به ارزیابی فوری نیاز دارد. در صورت تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، یا علائم حساسیت شدید، فورا با اورژانس تماس بگیرید.
سوالات متداول
خیر. هدف بسیاری از تزریق‌ها کاهش درد و التهاب است و برای ترمیم قطعی غضروف آسیب‌دیده نباید به آنها تکیه کرد. درباره هدف واقعی آمپول داخل مفصل و نتیجه قابل انتظار از پزشک سؤال کنید.
نه لزوماً؛ اما کورتون ممکن است قند خون را موقتاً بالا ببرد. پزشک با توجه به وضعیت کنترل دیابت، درباره امکان تزریق و برنامه پایش قند تصمیم می‌گیرد.
این موضوع به مفصل تزریق‌شده، درد، بی‌حسی و توانایی کنترل خودرو بستگی دارد. تا زمانی که حرکت و واکنش ایمن ندارید رانندگی نکنید و پیش از مراجعه درباره نیاز به همراه از مرکز درمانی بپرسید.
به پزشک اطلاع دهید تا منشأ درد، زمان کافی برای اثر درمان و نیاز به اصلاح برنامه بررسی شود. ممکن است تمرین درمانی، دارو، تصویربرداری یا ارزیابی جراحی مطرح شود؛ تکرار فوری تزریق تنها راه‌حل نیست.
جمع بندی
تزریق داخل مفصل می‌تواند برای برخی دردها و التهاب‌های مفصلی بخشی از برنامه درمان باشد، اما نوع ماده و میزان اثر آن به تشخیص و شرایط بیمار وابسته است. کورتون، ژل و PRP مزایا و محدودیت‌های متفاوتی دارند و هیچ‌کدام نتیجه قطعی را برای همه تضمین نمی‌کنند. برای انتخاب روش، درباره گزینه‌های غیرتزریقی، عوارض، مراقبت‌ها و هزینه با پزشک گفت‌وگو کنید و علائم هشدار پس از تزریق را جدی بگیرید.
